بطورى كه ملاحظه كرديد سؤال كفار ناشى از اين بود كه مردن بدن را مردن آدمى مىپنداشتند ، و از در تعجب مىپرسيدند : بعد از آنكه مرديم و اعضا و اجزاء ما متلاشى و در زمين مستهلك شد ، دوباره زنده مىشويم ؟ خداى تعالى در پاسخ فرمود : آنچه در زمين مستهلك مىشود شما نيستيد ، بدن شما است ، و اما خود شما را ملك الموت مىگيرد ، و ضبط مىكند ، پس شما غير آن بدن هستيد كه در زمين دفن مىشود ، آنچه در زمين گم مىشود بدنها است ، و اما انسانها كه همان نفوس بشرى باشد گم شدنى و از بين رفتنى و مستهلك شدنى نيستند ، و به زودى ان شاء اللَّه بحث مفصل پيرامون آنچه در اين باره از قرآن استفاده مىشود ، و بحث در اينكه حقيقت روح انسانى چيست در محل مناسبش خواهد آمد . شعور حقيقى انسان و ارتباطش با اشيا خداى تعالى آن روز كه بشر را مىآفريد شعور را در او به وديعه نهاد ، و گوش و چشم و قلب در او قرار داد ، و در نتيجه نيرويى در او پديد آمد به نام نيروى ادراك و فكر ، كه به وسيله آن حوادث و موجودات عصر خود و آنچه قبلا بوده ، و عوامل آنچه بعدا خواهد بود نزد خود حاضر مىبيند ، پس مىتوان گفت : انسان به خاطر داشتن نيروى فكر به همه حوادث تا حدى احاطه دارد چنان كه خداى تعالى هم در اين باره فرموده : « عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ » « 1 » و فرموده : « وَاللَّه أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ » « 2 » . و مىفرمايد : « وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْماءَ كُلَّها » « 3 » . و نيز خداى تعالى براى اين نوع از جنبندگان زمين سنخى از وجود اختيار كرده كه قابل ارتباط با تمامى اشياء عالم هست ، و مىتواند از هر چيزى استفاده كند ، چه از راه اتصال به آن چيز ، و چه از راه وسيله قرار دادن براى استفاده از چيز ديگر ، هم چنان كه مىبينيم : چه حيله هاى عجيبى در امر صنعت به كار مىبرد و راههاى باريكى با فكر خود براى خود درست مىكند ، و خداى تعالى هم در اين باره فرموده : « خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً » « 4 » .

--> ( 1 ) و آموخت انسان را آنچه نمىدانست . « سوره علق آيه 5 » ( 2 ) و خداوند خارج كرد شما را از شكم مادرانتان چيزى نمىدانستيد و قرار داد براى شما گوش و چشمها و دلها . « سوره نحل آيه 78 » ( 3 ) خدا نشانه و علامت هر چيزى را به آدم تعليم داد . « سوره بقره آيه 31 » ( 4 ) خداى تعالى آنچه در زمين آفريده براى شما آفريده . « سوره بقره آيه 29 »